पुणे पट्ट्यातील बहुतेक कारखाने कुठे ना कुठे कंत्राटी कामगार वापरतात: लाइनवर, हाउसकीपिंगमध्ये, लोडिंग, सुरक्षा किंवा कॅन्टीनमध्ये. त्यांचा मालक कंत्राटदार असतो, पण ज्या कंपनीत ते काम करतात त्या मुख्य मालकावरही कायदा जबाबदारी टाकतो. 21 नोव्हेंबर 2025 ला चार कामगार संहिता लागू झाल्या आणि कंत्राटी कामगार (नियमन व निर्मूलन) अधिनियम, 1970 व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य आणि कामाच्या परिस्थिती संहिता, 2020 (OSH संहिता) चा भाग झाला, तेव्हा या जबाबदाऱ्या तिकडे गेल्या.
OSH संहिता आणि कामगार मंत्रालयाची स्वतःची मार्गदर्शक पुस्तिका काय सांगते ते हा लेख मांडतो. हा सोपा सारांश आहे, कायदेशीर सल्ला नाही. जिथे राज्याचा नियम लागू होतो, तिथे महाराष्ट्राचा नियम वाचायचा.
आधी हे: जुने सगळे नियम अजून गेलेले नाहीत
संहिता लागू आहेत, पण त्याखालचे सविस्तर नियम अजून तयार होत आहेत. कामगार मंत्रालयाच्या FAQ नुसार नवीन नियम अधिसूचित होईपर्यंत जुने नियम, संहितांशी सुसंगत असतील तितके, लागू राहतात. म्हणजे व्यवहारात संहितांचं पालन करायचं, आणि नवीन नियम आणि फॉर्म आले नसतील तिथे सध्याचे वापरायचे.
कंत्राटी कामगारांच्या तरतुदी कधी लागू होतात
OSH संहितेतील कंत्राटी कामगारांचं प्रकरण अशा प्रत्येक आस्थापनेला लागू होतं जिथे 50 किंवा जास्त कंत्राटी कामगार आहेत, किंवा मागील 12 महिन्यांत कोणत्याही दिवशी होते (कलम 45). 50 किंवा जास्त कंत्राटी कामगार असलेल्या कंत्राटदाराकडे परवाना हवा (कलम 47). परवाना पाच वर्षं वैध असतो (कलम 48), आणि अनेक राज्यांत काम करणारा कंत्राटदार केंद्र सरकारने अधिसूचित केलेल्या प्राधिकरणाकडून एकच अखिल भारतीय परवाना घेऊ शकतो.
याशिवाय, 10 किंवा जास्त कर्मचारी असलेल्या प्रत्येक आस्थापनेने सुरू झाल्यापासून 60 दिवसांत इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने नोंदणी करायची आहे (कलम 3). जुन्या कायद्याखाली आधीच नोंदणी असलेल्या आस्थापनांनी पुन्हा नोंदणी करायची नाही, पण आपली माहिती नोंदणी अधिकाऱ्याला कळवायची आहे.
कंत्राटी कामगार कुठे वापरता येतात
OSH संहिता मुख्य आणि बिगर मुख्य कामं वेगळी करते (कलम 57). मंत्रालयाच्या FAQ नुसार मुख्य मालक मुख्य कामांसाठी कंत्राटी कामगार फक्त तेव्हाच वापरू शकतो जेव्हा ते काम सहसा कंत्राटदारांमार्फत होतं, अधूनमधून असतं, किंवा अचानक वाढलेलं काम वेळेत पूर्ण करायचं असतं. कारखान्याच्या इतर मुख्य कामांसाठी मार्ग म्हणजे थेट भरती, ठराविक मुदतीच्या नोकरीसह.
मुख्य मालकाने काय द्यायचं
संहितेच्या कलम 23 आणि 24 मधील कल्याण सुविधांची जबाबदारी मुख्य मालकाची आहे (कलम 53). मंत्रालयाच्या पुस्तिकेत यात हे येतं:
- स्वच्छ आणि आरोग्यदायी कामाची जागा, हवा, प्रकाश आणि सुरक्षित पिण्याचं पाणी
- पुरुष, महिला आणि तृतीयपंथी कामगारांसाठी वेगळी शौचालयं
- हात धुण्याची आणि वेगळी आंघोळीची सोय, बसण्याची व्यवस्था, लॉकर रूम, प्रथमोपचार आणि विश्रांती किंवा निवारा कक्ष
- 100 किंवा जास्त कामगार असतील तिथे कॅन्टीन
- 50 पेक्षा जास्त कामगार असतील तिथे पाळणाघर, स्वतःचं किंवा इतरांसोबत सामायिक
सरकारच्या संहिता घोषणेत असंही म्हटलं आहे की मुख्य मालक कंत्राटी कामगारांना आरोग्य लाभ आणि सामाजिक सुरक्षा लाभ देईल, आणि कामगारांना वार्षिक मोफत आरोग्य तपासणी मिळेल.
कंत्राटदाराने पगार दिला नाही तर
व्यवहारात हाच मुद्दा सर्वात महत्त्वाचा आहे. कंत्राटदाराने विहित मुदतीत पगार दिला नाही किंवा कमी दिला, तर कंत्राटी कामगारांना पगार देण्याची जबाबदारी मुख्य मालकावर येते (कलम 55). वेतन संहितेनुसार मासिक पगार पुढील महिन्याच्या सातव्या दिवसाच्या आत द्यावा लागतो, त्यामुळे मुख्य मालकाने पगाराचा पुरावा वर्षातून एकदा नाही, दर महिन्याला पाहणं त्याच्याच हिताचं आहे.
कंत्राटी कामगारांची ग्रॅच्युइटी, PF आणि ESI
कंत्राटी कामगारांसाठी, मंत्रालयाच्या FAQ नुसार कंत्राटदार मालक म्हणून पाच वर्षांच्या सलग सेवेनंतर, शेवटच्या पगारावर प्रत्येक पूर्ण वर्षासाठी 15 दिवसांच्या वेतनाने ग्रॅच्युइटी देतो. भविष्य निर्वाह निधी आणि ESI चं अंशदानही कंत्राटदार स्वतःच्या कोडखाली जमा करतो. दरांसाठी कंत्राटी कामगारांचा PF आणि ESIC पहा.
स्थलांतरित कामगार
जिथे 10 किंवा जास्त आंतरराज्य स्थलांतरित कामगार आहेत, किंवा मागील 12 महिन्यांत कोणत्याही दिवशी होते, तिथे मालकाने प्रत्येकाला कामाचं ठिकाण आणि मूळ गाव यांच्यातील प्रवासासाठी वर्षातून एकदा एकरकमी प्रवास भत्ता द्यायचा आहे (कलम 59 आणि 61).
मुख्य मालकासाठी मासिक तपासणी यादी
- 50 किंवा जास्त कंत्राटी कामगार असतील तर कंत्राटदाराचा परवाना आणि त्याची मुदत
- पगार वेळेवर आणि पूर्ण दिल्याचा पुरावा, पगार पावत्यांसह
- त्या महिन्याची PF आणि ESI चलनं, प्रत्यक्ष कामावर असलेल्या नावांशी जुळवून
- हजेरी आणि वेतन रजिस्टरं, जी संहितेनुसार इलेक्ट्रॉनिक असू शकतात आणि पाच वर्षं ठेवायची असतात
- प्रत्येक कामगाराचं नियुक्तीपत्र
- साइटवरील कल्याण सुविधा, आणि लागू असेल तिथे वार्षिक आरोग्य तपासणी
चांगला कंत्राटदार मागे लागायच्या आधीच ही कागदपत्रं देतो. जो देऊ शकत नाही, तिथे जास्त बारकाईने पाहायचा तो इशारा आहे. आम्ही क्लायंटसाठी काय सांभाळतो ते आमच्या कायदेशीर पूर्तता पानावर आहे.
हा सर्वसाधारण माहितीसाठी सोपा सारांश आहे, कायदेशीर सल्ला नाही. कायदे, दर आणि मर्यादा बदलतात; एखाद्या आकड्यावर निर्णय घेण्याआधी अधिकृत स्रोत तपासा.
स्रोत
- PIB, 21 November 2025: Government makes the four Labour Codes effective
- Ministry of Labour and Employment: Compliance Handbook for Employers under the Four Labour Codes (February 2026)
- Ministry of Labour and Employment: FAQs on Labour Codes (30 December 2025)
- Ministry of Labour and Employment: Additional FAQs on Labour Codes (16 March 2026)
- Commissioner of Labour, Government of Maharashtra